Allanite-(Y)
Czarny, bogaty w itr minerał z grupy epidotu, często o smolistym połysku i wykazujący słabą radioaktywność.
Opis
## Charakterystyka Allanit-(Y) jest minerałem należącym do grupy epidotu, stanowiąc odmianę allanitu, w której itr jest dominującym pierwiastkiem ziem rzadkich. Typowe okazy mają postać wtopionych w skałę, nieregularnych ziaren lub słabo wykształconych, tabliczkowych kryształów. Jego barwa jest zazwyczaj czarna lub brunatnoczarna, a połysk waha się od szklistego do żywicznego, często przypominając smołę. Z powodu zawartości pierwiastków promieniotwórczych (toru i uranu), allanit-(Y) jest często metamiktyczny - jego wewnętrzna struktura krystaliczna uległa z czasem uszkodzeniu w wyniku własnej radiacji. Powoduje to zaokrąglenie krawędzi kryształów i zmniejszenie twardości. ## Właściwości fizyczne Minerał ten charakteryzuje się twardością w zakresie 5.5-6.5 w skali Mohsa, która może być niższa w przypadku okazów metamiktycznych. Jest kruchy, a jego gęstość jest stosunkowo wysoka jak na krzemian i wynosi od 3.4 do 4.2 g/cm³, co jest efektem obecności ciężkich pierwiastków ziem rzadkich i żelaza. Zazwyczaj jest nieprzezroczysty, jedynie na cienkich krawędziach może przeświecać w odcieniach brązu lub zieleni. ## Barwy i odmiany Allanit-(Y) występuje niemal wyłącznie w barwie czarnej i brunatnoczarnej. Nie tworzy odmian barwnych w potocznym rozumieniu. Jego nazwa, zgodnie z zasadami nazewnictwa minerałów z grupy allanitu, wskazuje na dominację itru (Y). Inne pokrewne minerały to allanit-(Ce) z dominującym cerem i allanit-(La) z dominującym lantanem. ## Historia i nazwa Nazwa "allanit" została nadana w 1810 roku przez Thomasa Thomsona na cześć szkockiego mineraloga Thomasa Allana, który jako pierwszy zauważył ten minerał. Przyrostek "-(Y)" został dodany później przez Międzynarodową Asocjację Mineralogiczną (IMA) w celu odróżnienia wariantu z dominującym itrem, zgodnie z tzw. regułą Levinsona dla minerałów ziem rzadkich. Allanit-(Y) jako odrębny gatunek został formalnie opisany po raz pierwszy na podstawie materiału z pegmatytu Suishoyama w prefekturze Fukushima w Japonii. ## Zastosowania Allanit-(Y) ma znaczenie przede wszystkim naukowe i kolekcjonerskie. Ze względu na zawartość uranu i toru bywa wykorzystywany w datowaniu radiometrycznym skał (metodą U-Pb). Może być również podrzędnym źródłem itru i innych pierwiastków ziem rzadkich, jeśli występuje w odpowiednio dużych koncentracjach.
Cechy diagnostyczne
## Rozpoznawanie Kluczowe cechy diagnostyczne to czarna barwa, żywiczny lub smolisty połysk, wysoka gęstość, występowanie w pegmatytach granitowych oraz często widoczna brązowa otoczka alteracyjna. Najpewniejszą metodą identyfikacji jest pomiar radioaktywności za pomocą licznika Geigera - allanit-(Y) wykazuje aktywność wyższą od tła. ## Odróżnianie od podobnych Allanit-(Y) można pomylić z innymi czarnymi minerałami pegmatytowymi: - **Schorl (czarny turmalin)**: Zwykle ma wyraźniejszy połysk szklisty i charakterystyczne prążkowanie na ścianach słupów, nie jest radioaktywny. - **Gadolinit-(Y)**: Ma bardzo podobny wygląd, właściwości i występowanie. Często jest nierozróżnialny bez zaawansowanych badań analitycznych (np. XRD, EDS). - **Hornblenda**: Różni się od allanitu obecnością wyraźnej łupliwości pod kątem około 60/120 stopni. - **Euksenit-(Y)**: Inny czarny, radioaktywny minerał ziem rzadkich, często o bardziej tłustym lub niemal metalicznym połysku. ## Formy kryształów Krystalizuje w układzie jednoskośnym. Kryształy są zazwyczaj słabo wykształcone, mają pokrój tabliczkowy lub pryzmatyczny. Najczęściej jednak występuje w formie bezpostaciowych skupień i ziaren wrośniętych w skałę macierzystą.
Środowisko geologiczne
## Geneza Allanit-(Y) jest minerałem akcesoryjnym w kwaśnych skałach magmowych, takich jak granity, sjenity, a zwłaszcza pegmatyty granitowe, gdzie krystalizuje z magm wzbogaconych w pierwiastki ziem rzadkich. Spotykany jest również w niektórych skałach metamorficznych, np. gnejsach i łupkach krystalicznych, a także w skarnach. ## Asocjacje mineralne Często współwystępuje z kwarcem, skaleniami (mikroklinem, albitem), biotytem, cyrkonem, monacytem, fergusonitem, gadolinitem i innymi minerałami zawierającymi pierwiastki ziem rzadkich. ## Lokalizacje Najważniejsze i historyczne lokalizacje dla minerałów z grupy allanitu, w tym allanitu-(Y), znajdują się na całym świecie. Stanowisko typowe dla allanitu-(Y) to Suishoyama w Japonii. Inne znane miejsca występowania to pegmatyty w Norwegii (Arendal, Hitterø), Szwecji (Ytterby), USA (Kolorado, Kalifornia, Teksas), Kanadzie (rejon Bancroft w Ontario, gdzie znajdowano bardzo duże kryształy) oraz na Madagaskarze.
Rzadkość
Niezbyt pospolity
Sklep › Allanite-(Y)